|
1. VAN IDEE
NAAR UITING Er gebeurt
veel in een korte tijd om een gedachte te verwoorden gezien het
gecompliceerde proces dat er mee gepaard gaat (J. v. Leyden,
1989; Levelt, 1992): eerst
wordt die gedachte geschikt gemaakt voor het taalproductiesysteem, ook wel
het conceptualiseren genoemd. De
conceptuele structuur van de uitleg wordt hier gevormd: wat men wil zeggen,
hoe men het gaat zeggen en in welke volgorde. Zodra een
boodschap of een fragment daarvan gereed gemaakt is voor uitdrukking, begint
het formuleren. De conceptuele structuur vormt de input voor de zogeheten formulator, die deze input in een taalkundige
vorm verwerkt. De uiteindelijke output is een fonetisch programma dat
uitgevoerd wordt door het articulatorische
motorische systeem. Het formuleringsproces bestaat uit een grammaticale
en een fonologische component. De grammaticale
component ontvangt de boodschap als input, zoekt de benodigde lexicale items
op in het mentale lexicon en levert de uiteindelijke syntactische structuur
af als output. Afhankelijk van uit welke semantische concepten de boodschap
bestaat, worden lexicale items geselecteerd. Deze roepen weer de syntactische
constructie op: de items worden op hun plaats gezet, al naar gelang de
grammaticale categorie waar zij toe behoren. Andersom
stuurt de syntactische structuur ook weer de woordkeuze. Dit geldt duidelijk
voor woorden die dienen om een zin grammaticaal correct te maken (bijvoorbeeld
in "het huis dat daar staat" is "dat" een dergelijk
woord) en soms ook voor woorden, die wel semantisch bepaald zijn. De fonologische
component stelt voor alle geselecteerde items hun fonetische vorm op.
Deze is een representatie van een reeks van fonemen en van een specificatie
van klemtonen. Het nu gevormde articulatieprogramma kan uitgevoerd worden
door het articulatorisch motorische systeem, dat de spreekorganen stuurt. Men vermoedt dat de processen op lexicaal, syntactisch en fonologisch niveau een onderlinge wisselwerking hebben, zodat het mede hierdoor niet nodig is een zinsuiting in haar geheel voor te bereiden alvorens met spreken te beginnen. |
||||||
